News and Activities page

 به هۆی گیرانی سه ددامی دكتاتۆره وه بۆ كه ناڵه كانی ڕاگه یاندن دواین

فلمێكی زیندوومان له سه ركورد و په نابه ری ده ركرد 

له زۆربه ی شاره كانی به ریتانیا و و  

.bannertheatre وڵاتانی دیكه ش نمایش كرابه هاوكاری.  

 Police 'sorry' for Iraqi Kurd terror revelation  ئه نجامدانی كۆبوونه وه یه ك له گه ڵ پۆلیس له شاری مانچسته ر سه باره ت به گیرانی چه ند كوردێك به هه ڵه سه باره ت به كاری تێكده رانه، پۆ لیس داوای لێبووردنی كرد له ئێمه l

Manchester Evening News

Monday, 15th December 2003

Celebrations for Saddam's capture

Manchester's Kurdish community celebrated the news perhaps more than anybody else because of the persecution they and their families suffered at the hands of Saddam.

Fazil Jamal Mustafa, 29, a student from Salford University, Kurdish from Iraq/Sulaimany. Said: "This is very important because he is the key person, everybody is very happy about that. We suffered so much. He used chemical weapons against the Kurdish people and killed about 200,000 people.

"They did not believe in democracy, this is now the chance for Iraqi people to rebuild their country."

Pola Lalo, 36, who is also a member of the Kurdish Association Centre, believes the capture of Saddam draws a line under the old regime.

He said: "People were still afraid that Saddam would come back into power. We just hope this will end the suffering.

"My dreams have come true. I hope Saddam is punished and executed."

A large group of Kurds headed to Rusholme and the Kurdistan Restaurant to celebrate the news. Later they moved to a house in Salford where they were treated to a solo performance by famous Kurdish violinist Hassan Dirzy.

 

Manchester Evening News

Police 'sorry' for Iraqi Kurd terror revelation

Blaise Tapp

GREATER Manchester Police have apologised for revealing that some of those detained in anti-terror raids last month were of Iraqi Kurdish origin.

The apology was made following a meeting between GMP bosses and representatives of the Kurdish communities in Greater Manchester and the UK on Saturday.

The meeting was organised because of the negative impact the revelations had on the 5,000 Iraqi Kurds who live in the area.

After the meeting Kurdish community representatives and GMP released a statement, which said: "We discussed the negative community implications of the media coverage of the background of those detained being of Iraqi Kurdish origin. The police regret the impact that this has had on the wider Kurdish community.

Intelligence

"We are keen to emphasis that Kurdish community work together with police to tackle crime and improve community cohesion and safety. We accepted that police operations such as this are based on intelligence on individuals and are not targeted at wider communities."

Three weeks ago an estimated 400 officers took part in raids in Greater Manchester, Warwickshire, Staffordshire and South Yorkshire arresting 10 people. Following the high profile operation fears circulated that Manchester United's clash with Liverpool at Old Trafford could have been a target for a chemical attack.

Although GMP would not discuss whether Old Trafford was a target the force's assistant chief constable David Whatton confirmed the nine men and one woman they arrested were believed to be of Iraqi Kurd and north African origin.

All 10 were released without charge the following week.

 

www.manchesteronline.co.uk/ewm/ 001ewm/033_demos/index3.html - 7k

 

 

www.manchesteronline.co.uk/ewm/ 001ewm/033_demos/index3.html - 7k

Migrant Voices: Touring in 2004

Migrant Voices explores the real-life experiences of asylum seekers and refugees in twenty-first century Britain – how they got here, why they came, and what they have found here.

Based on in-depth interviews with Iraqi Kurdish refugees and asylum seekers living in Salford, this show combines live music, drama and video to show some of the harsh realities behind the media myths about asylum seekers.

It shows people who have fled their homes to escape torture and persecution only to find themselves the victims of racist abuse and intimidation, with insecure and badly paid jobs and substandard living accommodation. The show draws the link between refugees living in Britain and British intervention in Third World countries and demonstrates powerfully that “they” are here because “we” were there.

Migrant Voices interweaves Middle Eastern and British musical traditions and provides insight into the causes of the global instability that makes people into refugees. It presents an emotionally charged theatrical experience to set audiences thinking about the real reasons why people abandon their homes and families to seek refuge in the west.

 

 
 
Related stories

(

TWO KURDISH MEN carry placards proclaiming 'NO PEACE WITH SADDAM' and 'NO MORE BETRAYAL OF KURDISH PEOPLE'. In the background is the office building No1 Piccadilly Gardens currently under construction on the former green space.

EWM says: Will there ever be a time when local citizens will stage protests against unnecessary demolition and bad development in Manchester?

 

 

WE ARE LOOKING TOWARDS THE NORTH END of Piccadilly. On the left is the tree planted in the new Piccadilly to commemorate the victims of the poison gas attack in Halabja

EWM says: Despite the shortcomings of the new Piccadilly it is proving effective as a place for public meetings.

 

 

 

                                         

ANTI-SADDAM placards have been thrown by Kurdish protesters into a pile next to the Halabja tree. In the background is Piccadilly Plaza and the Sunley office tower. The placard says: 'SADDAM IS A BUTCHER'. The stone in front of the tree is a permanent feature of Piccadilly Gardens and carries the words: 'In memory of the five thousand citizens of Halabja, Kurdistan who were killed in a chemical weapons attack on March 16th 1988'.

EWM says: This could be somewhere in the Middle East, but we are in Piccadilly Gardens Manchester. The Halabja tree provides lasting evidence of the presence of many Kurdish refugees in the Manchester area.

 

                 

TWO DEMONSTRATIONS, TWO OPPOSING VIEWPOINTS from people with different experiences of life, most of whom have come to live in Manchester from other parts of the UK and the world.

EWM says: Whatever our political persuasion, we should never forget how fortunate we are to live in Manchester, a place where people are free to express their opinions and hold public demonstrations.Manchester is also a place where communities of different origins, religions, beliefs and philosophies live together peacefully. That's something we should all be proud of.

ناوه ندی كۆمه ڵگای كوردی(كاك) سیمینارێكی بۆ به ڕێزان (زمناكۆ سابیر) و (هوگر ئه حمه د) ساز كرد، له

ژێر اونیشانی،

1.       ئاین و كاریگه ری یه كانی له سه ر كورد.

2.       مێژووی كۆنی كورد. 

3.       دیموكراسی له مێژووی كۆن و نوێی كورددا. له ڕۆژی شه ممه  24.4.2004   كاتژمێر  2  بۆ  8   ی ئێواره.

سیمیناره كه زۆر به سه ركه وتوانه كۆتایی هات و ژماره یه كی زۆر له كورده كانی شاری مانچسته ر و ساڵفۆرد و شاره كانی دیكه ئاماده بوون. 

 

دوای هه واڵی گرتنی سێ كوردی نیشته جێی شاری مانچسته ر له گه ڵ چه ند كه سێكی دیكه  به تۆمه تی پلان دانان بۆ كاری ترۆرستی له یاریگا ی شاری مانچسته ر، دوای بڵاو كردنه وه ی ئه م هه واڵه له سه رجه م میدیاكانی به ریتانیا و كوردستان و جیهان، نیگه رانی و بێزاری لای سه رجه م كوردان دروست كرد. خۆشبه ختانه دوای لێكۆڵینه وه، ده ركه وت كه ئه و كوردانه نه ك هه ر ترۆرست نین به ڵكو به هه موو شێوه یه ك دژی ترۆر و ترۆستانیشن. دوای ئازاد كردنی ئه و به ڕێزانه ئه م هه واڵه جارێكی تر بڵاو كرایه وه و بۆ جیهان ئاشكرابوو كه گه لی كورد هه میشه دژی ترۆرستانه. نوێنه رانی كورد له به ریتانیا به گشتی و شاری مانچسته ر به تایبه تی به توندی ئه م هه واڵه درۆیه یان ڕه تكرده وه و له میدیاكانه وه ناڕاستی هه م هه واڵه یان ڕایانگه یاند، پاشان دوو كۆ بوونه وه ی تێرو ته سه ل له گه ڵ كاربه ده ستان و پۆلیسی ئه م ووڵاته ئه نجا م درا له 8.5.2004 و 10.5.2004، له كۆبوونه وه كه دا دوای ئه وه ی پۆلیس داوای لێبووردنیان له كورده كان كرد ڕاشیان گه یاند كه به و په ڕی هه مئا هه نگی یه وه بۆ له مه و دا هاوكاری كورده كان ده كه ن له دابین كردنی شوێن، داهات، فه رمانبه ران بۆ هاوكاری سه رجه م كورده كان و به تایبه تی په نابه ران. ئاماده بوونی كورد له كۆبوونه وه كه دا بریتی بوون له نێنه رانی كورد له شاری له نده ن ( كۆمه ڵه ی کلتووری كورد)، ناوه ندی كۆمه ڵگای كوردی/ ساڵفۆرد و كۆمه ڵگای كورد ی مانچسته ر و  چه ند به ڕێزێكی دیكه ش.  ئه مه ی خواره وه ش چه ند ڕوونكردنه وه یه كه له و باره یه وه به زمانی ئینگلیزی.

Police said today they regretted the negative impact on the Kurdish community of identifying that some of the terror suspects arrested last month were Iraqi Kurds. Senior officers from Greater Manchester Police met a group of Kurds this afternoon to discuss how issues surrounding the anti-terror raids had affected the community. Following the meeting, held in central Manchester, the group and GMP issued a joint statement.

It said: “Representatives of the Kurdish community from across the country met with senior officers and staff from Greater Manchester Police to discuss the issues arising from the recent operation during which 10 people were detained and subsequently released.

“We discussed the negative community implications of media coverage of the background of those detained being of Iraqi Kurdish origin, including the fact that Greater Manchester Police confirmed those details. “The police regret the impact this has had on the wider community. We are keen to emphasise that the Kurdish community works together with the police to tackle crime and improve community cohesion and safety.”

The statement said police accepted that anti-terrorism operations were based on intelligence about individuals and were not targeted at the wider community. It said positive steps had been agreed upon to improve channels of communication between residents and the police. Other meetings would be held to discuss the matter further. Last month, nine men and one woman were arrested on suspicion of the commission, preparation or instigation of acts of terrorism in an operation led by Greater Manchester Police. The operation involved 400 officers, including members of the security services and the Metropolitan Police’s Anti-Terrorist Branch.

Seven of the suspects were arrested in Greater Manchester, and the other three in Staffordshire, South Yorkshire and the West Midlands. The 10 were described by police as being of north African and Iraqi Kurd origin and all were released without charge. Earlier today, two of the suspects, Rebaz Ali and Shadman Sophi, attended the Manchester United game against Chelsea as guests of the Independent Manchester United Supporters Association.IMUSA offered the pair tickets for today’s final home game of the season as a “show of solidarity“.


A collection of Manchester United memorabilia in Mr Ali’s flat in the city led to sensational stories of a plot to detonate huge bombs during United’s Premiership encounter with Liverpool on April 24.

The game eventually passed off peacefully amid a huge security presence.

“We are inviting them to the game as our guests because we want to express our solidarity with them as fellow Manchester United supporters,” said IMUSA secretary Andy Walsh.

Mr Ali has spoken of the alarm he felt at his arrest and is still considering whether to take legal action against GMP. He left Iraq for Britain three years ago, claiming his life was at risk. Both his parents, two brothers and two sisters were killed in 1989 by Chemical Ali, one of the most feared men in the regime of deposed tyrant Saddam Hussein.    

 

 

بانگه واز

 به ڕێزان داوا له سه رجه م ئه ندامانی ناوه نده كه مان و هه موو كورده كانی مانچسته ر و ساڵفۆرد و ئه م ناوچه یه ده كه ین، كه كۆمیته ی به رێوه بردنی ناوه ندی كۆمه ڵگای كوردی (كاك) سه رقاڵی پێكهێنانی گروپێكی هه ڵپه ڕكێی كوردی یه. بۆ  بوون به ئه ندام، تكایه په یوه ندی بكه ن به

ناوه نده كه مانه وه

 

 

                         

 

 

   

 

 

                                          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   ناوه ندی كۆ مه ڵگای كوردی له شاری ساڵفۆرد، ڕۆژی شه ممه ( ١٩ / ٦ /  ٢٠٠٤ )، له به یانی یه وه ه تا ئێواره، به شداری ده كه ن له گه ڵ كۆمه ڵه ی نه ته وه كانی دیكه له ڤیستیڤاڵی ساڵانه ی په نابه ران ، له مانچسته ر. چالاكی یه كانمان بریتی ده بێت له پێكهێنانی (  ٣ سێ  ) گروپی كوردی بۆ: 1- هه ڵپه ڕكێی كوردی. 2- میوزیك و گۆرانی كوردی. 3- ئاماده كردنی خواردنی فۆلكلۆری كوردی و پێشكه شكردنی به ئاماده بووان. له م ناونیشانه ی خواره وه:

شوێنی ڤیستیڤاڵ:   ١٩ / ٦

Brich Community Centre

Brighton Grove

Rusholme

M14 5JT

 به شداریكردنتان به(   جل و به رگی كوردی  ) یه وه مایه ی سوپاس و پێزانینه. 

 

سروودی نه ورۆز به ئینگلیزی                                                                          Newroz

 The New Year's day is today. Newroz is back.
An ancient Kurdish festival, with joy and verdure.

For many years, the flower of our hopes was downtrodden
The fresh rose of spring was the blood of the youth

It was that red colour on the high horizon of Kurd
Which was carrying the happy tidings of dawn to remote and near nations

It was Newroz which imbued the hearts with such a fire
That made the youth receive death with devoted love

Hooray! The sun is shining from the high mountains of homeland
It is the blood of our martyrs which the horizon reflects

It has never happened in the history of any nation
To have the breasts of girls as shields against bullets

Nay. It is not worth crying and mourning for the martyrs of homeland
They die not. They live on in the heart of the nation.

Poem by Peeramerd (Haji Tofiq) (1948

Translated & adapted into English by Dr Kamal Mirawdeli

 

 

ئه ی ڕه قیب

ئه ی ڕه قیب هه ر ماوه قه ومی كورد زمان                 نایشكێنێ دانه ری تۆپی زه مان

قه ومی كورد هه ستایه سه رپێ وه ك دلێر                 تا به خوێن نه خشی بكات تاجی ژیان

كه س نه ڵێ كورد مردووه كورد زیندووه                     زیندووه قه د نانه وێ ئاڵاكه مان

ئێمه ڕۆڵه ی میدیاو كه ی خوسره ویین                      دینمان، ئاینمان، هه ر نیشتمان

ئێمه ڕۆڵه ی ڕه نگی سورو شۆڕشین                          سه یری كه ن خوێناوی یه ڕابردوومان

لاوی كورد هه ستایه سه ر پێ وه ك دلێر                   تا به خوێن نه خشی بكات تاجی ژیان

لاوی كورد هه ر حازرو ئاماده یه                              گیانفیدایه، گیانفیدا،

هه رگیانفیدا 

http://www.kirkuk.dk/Album/index.htm              

 

چه ند ماڵپه ڕێكی به كه ڵك

 پێشكه شه به ئه و به ڕێزانه ی كه سه ردانی كاك نێت ده كه ن

پارتي ديموكراتي كوردستان

http://www.kurdishdaily.com/

http://www.kdp.pp.se/ktv.html

http://www.kurdland.net/sorani/default.asp

يه كيتي نيشتيماني كوردستان

http://www.kirkuk.dk/Kurdish/rozhmery%20kemyabaran.htm

http://www.kirkuk.dk/kurdi.htm

http://www.adnankerim.webbsida.com/

http://www.ayubali.com/

http://www.sulaimany.tk/

http://www.bbc.co.uk/

http://www.internetmag.4t.com/

http://www.kurdish.com/kurdistan/nation/flag/

http://images.google.co.uk/images?q=HALABJA&ie=UTF-8&oe=UTF-8&hl=en&btnG=Google+Search

http://www.kurdistannet.org/

http://val.looksmart.com/r_search?key=KURDISH+HISTORY

http://kurdistanpress.com/malper/radio-TV.htm

http://uk.search.msn.com/results.asp?q=KURDISH+PHOTOS&origq=WWW.KURDISHMUSIK.COM&RS=CHECKED&FORM=DNSERR&v=1&cfg=SMCINITIAL&nosp=0&thr=&submitbutton.x=31&submitbutton.y=4

http://come.to/huner

http://www.odci.gov/cia/publications/factbook/geos/iz.html

http://www.freebackgrounds.com/plaza.htm

http://perso.club-internet.fr/chuot/kurdmusic.htm

http://www.klawrojna.com/

http://www.zkurd.org/modules.php?name=News&file=article&sid=220

http://www.zkurd.org/index.php

http://www.samrend.tk/

http://members.lycos.nl/jwan/

http://www.wpiraq.org/

http://ahmedshamal.tk/

http://www.arabicnetwork.com/daily.php

http://www.lebanon2000.com/daily.htm

http://arabic-media.com/radiotv.htm

http://kurdistanpress.com/hemin/

http://www.bbc.co.uk/broadband/

http://www.geocities.com/rastyekan/

http://www.chopy.net/

http://www.alibaran.com/

http://www.cnn.com/video/

http://www.geocities.com/farman_86/

http://home.achilles.net/%7Esal/real.html

http://www.medyatv.com/

http://www.bbc.co.uk/arabic/arabic_elt/real/2person1.shtml

http://www.dalian.cjb.net/

http://images.google.co.uk/imgres?imgurl=members.tripod.com/surkew/095c9340.jpg&imgrefurl=http://members.tripod.com/surkew/id2.htm&h=308&w=457&prev=/images%3Fq%3Dkurdistan%2Bcities%26svnum%3D10%26hl%3Den%26lr%3D%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8

http://www.geocities.com/ziraksongs/

http://www.chak.info/kurdish/kurdish.html

http://www.radiobarabari.net/

http://www.kader-asaad.com/

http://www.kirkuk.dk/pdf/zakyaal.pdf

http://www.kkz-d.de/satzung.pdf

http://www.kurdistanobserver.com/

http://www.isc.com.au/WebFonts/

http://www.ind.homeoffice.gov.uk/

http://www.geocities.com/helebje/

http://www.iraqhurr.org/

http://www.rezgar.com/icpo/index.asp

http://www.kadek-kurdistan.org/

http://www.kongra-gel.org/

http://www.kdm.org.uk/

http://www.kurdistan.ws/

http://www.ekurd.net/Music-Box/Default.asp

http://www.ekurd.net/Music-Box/Default.asp

http://www.kurdishlibrary.org/Kurdish_Library/SvenskaKB/Names_SWE/Names_KecA.htm

http://www.kdp.info/

http://207.44.158.112/~kdp.pp.se/music/layla.html

http://207.44.158.112/~kdp.pp.se/music/layla.html

http://kurdistanpress.com/

http://www.kurdistanrh.com/

http://www.kurdiu.org/radio/index.htm

http://www.kurdiu.org/

http://www.kurdland.com/main/default.asp

http://www.kurdland.net/sorani/default.asp

http://www.freereferendum.tk/

http://www.mahabad.org/

http://www.alparty.org/

http://www.giareng.com/

http://mamlemusic.tk/

http://medyahussain.tk/

http://www.namonet.com/dictionary.asp

http://www.rojhalat.de/

http://www.pdk-bakur.com/

http://www.pdk-iran.org/

http://www.pdki.org/

http://kurdistan.org/Multimedia/iran.html

http://members.aol.com/PSKkurd/

http://www.pukg.de/

http://www.radioasti.com/

http://216.239.37.104/translate_c?hl=es&u=http://www.arabicnetwork.com//index.php

http://www.ruk2691.org/

http://www.giareng.com/shehid/shehid.html

http://www.sirwanbaban.netfirms.com/

http://www.solidere-online.com/solidere.html

http://www.sr.se/rs/red/ind_kur.html

http://www.worldmusic.cn/

http://www.kirmashan.com/

http://www.univsul.com/

http://www.voanews.com/Kurdish/webcasts.cfm

http://www.aha.ru/%7Esaid/dang.htm

http://www.kdp-lebanon.com/

http://www.worldmusic.cn/

http://www.mahabad.org/rado.htm

http://www.komala.org/farsi/findex.htm

http://www.kurdshow.cjb.net/

http://www.radiojivar.com/

خوزگه 

http://www.yanaihunarikurdi.tk/

http://www.yxkweb.com/

http://www.yezidi.org/

http://www.masaud-kirkuki.netfirms.com/a.kurdiya.htm

http://www.masaud-kirkuki.netfirms.com/

http://www.dekon.netfirms.com/

http://effat-sarwabad.persianblog.com/

http://www.komalah.org/

http://www.masaud-kirkuki.netfirms.com/tasta%20tur.htm

http://www.ajeeb.com/

http://modersmal.skolutveckling.se/sydkurdiska/ziman_i_kurdi/nalle.html

http://www.3ashan.net/hedi/

http://www.hawlati.com/pdf/2001-111_1.pdf

http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/news/

http://www.geocities.com/zanst_info/

http://www.arab.net/

http://bamarni.tripod.com/poem.htm

http://www.geocities.com/chawrash_music/1.html

http://www.3ashan.net/archives/cat_oeuauuuoeoeoe.php

http://tarjim.ajeeb.com/ajeeb/

http://de.geocities.com/adil2002de/

http://www.avestakurd.net/partiyen%20kurdi.htm

http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/msayub2.shtml

http://www.bbc.co.uk/radio3/world/onyourstreet/reskurdish.shtml

http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2849555.stm

http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2514289.stm

http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/middle_east/2256736.stm

http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/multimedia/london/unit1/listen1.shtml

http://bubl.ac.uk/uk/parties.htm

http://www.defend-asylum.org/links.html

http://www.alifont.com/keyboard.htm

http://www.kurd-eng.blogspot.com/2003_01_26_kurd-eng_archive.html#88174012

http://hem.passagen.se/eramura/engelska/dictionary/abclista.htm

http://www.chak.info/

http://www.dengekurd.com/

http://www.chak.info/kurdish/babet/doc/lawki.pdf

http://www.chopy.net/index_s/news/8-1-2004/Mam.calal_k.new.pdf

http://www.chopy.net/index_s/news/8-1-2004/rezazi_K.nwe.pdf

http://www.kurdistannet.net/word_kurdi.htm

http://www.pasok.org/Ershif/YadiHalabje.pdf

http://www.pasok.org/Ershif/YadiRaperin.pdf

http://www.refugeecouncil.org.uk/downloads/info_for_clients/nass35/NASS35KurdishJuly2003.pdf

http://www.refugeecouncil.org.uk/downloads/pdfbooklets/kurdish_elr.pdf

http://hawarga.cjb.net/

http://www.jinname.org/

http://www.geocities.com/gawan99/akram.html

http://www.khrw.com/nashville/

http://www.kirkukcenter.com/main.htm

http://www.kurditgroup.org/today/index.php

http://www.kurduislam.tripod.com/

http://earth.prohosting.com/lukmans/

http://stp.ling.uu.se/~kamalk/dic/foldoc/lexikon.html

http://kca10.tripod.com/

http://www.middleeastuk.com/com/kcc/contact.htm

http://kurdish-heritage-institute.org/

http://www.xs4all.nl/%7Etank/kurdish/htdocs/

http://www.kurdishchat.com/

http://www.kurdishpoint.com/

http://www.kakm.de/1/PUK_TVs.htm

http://www.kurdpc.com/

http://www.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/youmeus/videonation/video_nation_index.shtml

http://www.knn.u-net.com/links.htm

http://www.tv4us.com/

http://www.livingfire.org/

http://www.manchesteronline.co.uk/news/stories/Detail_LinkStory=75807.html

http://www.morad.net/

http://www.beznez.com/kurdishmusic/

http://www.neriman.net/

http://www.kurdistanmonitor.net/kurdish/index.htm

http://www.telusplanet.net/public/mnammo/

http://www.pasok.org/

http://www.jamawar.org/px.htm

http://www14.aname.net/~ashti/radiozenan.htm

http://www.angelfire.com/in/kurdistanherald/

http://www.refugeecouncil.org.uk/publications/pub002.htm#pdf

http://www.geocities.com/mawlawee/renovationpage.html

http://www.avestakurd.net/

http://saadah.net/a1/

http://people.freenet.de/awkurte/sarchnar/index.html

http://www.stranmusic.com/

http://hem.passagen.se/eramura/engelska/dictionary/a.htm

http://www.tactaz.com/

http://www.ekurd.net/mismas/articles/jamalxembar/jemalxembar.htm

http://tarjim.ajeeb.com/ajeeb/default.asp?lang=1

http://www.troygift.com/mm-vcd_dvd_KurdishFilms.htm

http://kurdcity.com/

http://www.voanews.com/kurdish/

http://www.kerkuk.tk/

http://www.ahang.de/

http://www.yourdictionary.com/languages.html

http://www.zakariamusic.com//kurdi.htm

http://pdf.alhayat.com/y2004/m01/01-2004/Article-20040108-f667639a-c0a8-01ed-001c-d5f55a9409e5/story.html

http://www.aljazeera.net/

http://www.imk-news.org/

http://www.islamweb.net/php/php_arabic/index.php

http://kurdit.net/prem.it/default.asp

http://www.daralhayat.com/world_news/asiastralia/09-2003/20030903-04P01-09.txt/story.html

http://www.3ashan.net/archives/000153.php

http://www.geocities.com/zanst_info/links.htm

http://www.hrw.org/arabic/

http://www.kurdishinfo.com/

http://www.pkk.org/

http://www.ktp.nu/

http://www.wpiraq.org/english/

http://www.kongrakurdistan.com/

http://www.kongrakurdistan.com/soranice/index.html

http://www.inoik.org/

http://www.kurdistancp.org/

http://www.radiokomaleh.com/

http://www.komala.org/radio/rindex.htm

http://www.sbs.com.au/radio/kurdish/kurdish.html?submit=Read+About+this+Program

http://www.voanews.com/kurdish/

http://www.erf.de/inter/kurmanji/

http://www.erf.de/inter/sorani/

http://multikulti.de/de/main/c/show.phtml?ID=74&WMNONLINE=0

http://www.denge-mezopotamya.com/

http://www.kurdistansradio.com/

http://users.du.se/~d98hmo/

http://www.radiokomaleh.com/html/htmlKordi/shirk.html

http://bamarni.tripod.com/newroz.htm

http://www.alquds.co.uk/index.asp?code=qp1&vote=2

http://members.tripod.com/surkew/id12.htm

http://www.manchesteronline.co.uk/ewm/001ewm/033_demos/index3.html

http://www.amroo.com/36-01.pdf

http://www.pacificnews.com.au/

http://www.siepan.com/

http://www.kurdistannet.subnet.dk/

http://www.lawan.info/

http://italy.peacelink.org/gallerie/8/

http://www.fortunecity.com/victorian/coldwater/322/mehname0003-11.html

http://www.kurder.dk/newroz.html

http://homepages.tig.com.au/~simko/newroz.html

http://www.pdk-bakur.com/k-v06.htm

http://members.tripod.com/surkew/id2.htm

http://kurdistan.org/Our_Views_and_Iraq/ciya.html

http://www.uk-p.org/Parties/

http://members.tripod.com/surkew/id10.htm

http://www.angelfire.com/de3/siy/newroz.htm.htm

http://www.amude.de/

http://www.kurdpc.com/ais/profile.php?UserName=baram

http://kurdistan.org/Our_Views_and_Iraq/ciya.html

 

اﮕﻪﯿﺎﻨﺪﻧﻰ

ناوه ندی كۆمه ڵگای كوردی

سه‌‌ره‌تایه‌ك بۆ مێژوو.                        

 كورد!

كه‌ ئه‌وڕۆ گه‌وره‌ترین نه‌ته‌وه‌ی بێ نیشتمانی سه‌ر گۆی زه‌وییه‌ یه‌كێك له‌ كۆنترین نه‌ته‌وه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی نێزیك و ناوه‌ڕاسته‌. سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناخی مێژوو. به‌ڵگه‌ زانستییه‌كان پیشان ده‌ده‌ن كه‌ كوردستانیش مێژینه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كانگه‌ی كه‌ونارایه‌كی هه‌ره‌ كۆن و دێرین.

 

 له‌ چاخی به‌سته‌ڵه‌كدا كه‌ نێزیكه‌ی نیو میلیۆن ساڵ پێش له‌ ئێسته‌ ڕووی دا و نزیكه‌ی 20.000 ساڵ پێش له‌ زایین كۆتایی هات زۆربه‌ی ناوچه‌كانی ئه‌ورووپا و ئه‌مریكای باكووری داپۆشرابوون له‌ سه‌هۆڵ. ئه‌و ده‌مه‌ ناوچه‌ بیابانی و چۆڵه‌وانییه‌كانی ئه‌فریقا و مه‌ڵبه‌نده‌ وشكه‌ عه‌ره‌بییه‌كان كه‌شێكی مامناوه‌ندییان هه‌بوو. كوردستانیش كه‌ش و ئاووهه‌وایه‌كی بارانی و مامناوه‌ندیی هه‌بوو.

 

 ئاده‌میزادی دێرین په‌نای ده‌برده‌ به‌ر ئه‌شكه‌وته‌كان بۆ زنج و ده‌شته‌كان بۆ ڕاوگه‌ و له‌ ڕێی ڕاوه‌وه‌ ژیانی خۆی ده‌برده‌ سه‌ر. بۆیه‌ ناچار ده‌بێ ئامێری له‌بار دروست بكا كه‌ له‌ كاتی ڕاودا به‌كاری بێنێ. له‌ پێشدا به‌ردی تیژ و پاشان ئێسقانی به‌كار ده‌هێنا و به‌ره‌به‌ره‌ ئامێری نوێی ساز كرد.

 

به‌م قۆناغه‌ی مێژوو ده‌وترێ شارستانییه‌تی به‌ردی كۆن.

چاخی به‌ردین وا دابه‌ش ده‌كه‌ن:

 

1 ـ به‌ردی كۆن: ئه‌م چاخه‌ نزیكه‌ی 350 هه‌زار ساڵی خایاند. له‌م سه‌رده‌مه‌دا ته‌وری به‌ردین و به‌ردی تیژ ساز كرا. له‌م چاخه‌یه‌ كه‌ ده‌وترێ مرۆڤ شێوازی له‌ مه‌یموون ده‌چوو. پاشماوه‌ی ئه‌م شارستانییه‌ته‌ له‌ یه‌ك كیلۆمه‌تریی شاری چه‌مچه‌ماڵ (له‌ ساڵی 1949دا) له‌ ناوچه‌یه‌ك به‌ ناوی «به‌رده‌به‌ڵه‌ك» دۆزراوه‌ته‌وه‌.

 

2 ـ به‌ردی ناوه‌ڕاست: له‌م ده‌ورانه‌دا مرۆڤی «نیانده‌رتال» به‌دی هات كه‌ له‌ ئه‌شكه‌وته‌كاندا ده‌ژیان. پاشماوه‌ی ئه‌م مرۆڤ و شارستانییه‌ته‌ له‌ چیاكانی كوردستان له‌ ئه‌شكه‌وتی «شانه‌ده‌ر» دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ باشووری چیای «برادۆست»ه‌وه‌ كه‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر ڕووباری «زابی گه‌وره‌» و زۆر له‌ شاری «ڕه‌واندز»ه‌وه‌ دوور نییه‌. ئه‌و ئه‌شكه‌وته‌ چوار قات بوو.

 

له‌ قاتی چواره‌مدا ئاگردان و خۆڵه‌مێشی تێكه‌ڵ به‌ ئێسقان دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ نیشانده‌ری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ئاگری ناسیوه‌. هه‌روه‌ها ته‌ور و ڕنه‌ و ئامێری كونكردن له‌ جنسی به‌رد و ئێسقانی مرۆڤی نیانده‌رتال دۆزراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م قاته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حه‌فتا هه‌زار ساڵ پێش له‌ ئێسته‌.

 

له‌ قاتی سێهه‌مدا به‌ردی چه‌خماخ ده‌بینرێ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاخی به‌ردی نوێ. مێژینه‌ی ئه‌م قاته‌ هی نزیكه‌ی 3.000 ساڵ پێشه‌ و به‌ «پیشه‌سازیی برادۆست» به‌ناوبانگه‌.

 

له‌ قاتی دووه‌مدا هه‌ندێ ئامێری چاخی به‌ردی ناوه‌ڕاست وه‌ك چه‌قۆ، ڕنه‌، گورزی به‌ردی ده‌بینرێ. هه‌ڵبه‌ت نموونه‌ی ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ له‌ هه‌ندێ شوێنی تر وه‌ك نزیكه‌ی سلێمانی و چه‌مچه‌ماڵ و ڕه‌واندز و بێستوون و باكووری كوردستانیش دۆزراوه‌ته‌وه‌.

 

له‌ قاتی یه‌كه‌مدا پاشماوه‌ی وا دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ نیشان ده‌دا مرۆڤ ئامێری نوێتر و جۆربه‌جۆرتری له‌ به‌رد ساز كردووه‌.

 

 

3 ـ به‌ردی نوێ: ده‌ستپێكی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 35.000 ساڵ پێش. له‌م چاخه‌دا، له‌ به‌رد و ئێسقانی قۆچ و عاجی فیل هه‌ندێ ئامێری پێشكه‌وتووتر ساز كرا. به‌ مرۆڤی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌وترێ «هوموساپینس» و به‌ شارستانییه‌ته‌كه‌ی ده‌ڵێن «كرومانیۆن».

 

لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی مێژینه‌ناسی پیشانیان داوه‌ كه‌ ناوچه‌ی كوردستان له‌ چاخی به‌رددا جێگه‌ی ژیانی مرۆڤه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان بووه‌.

 

كشتوكاڵ

 

مرۆڤی دانیشتووی كوردستان 3500 ساڵ زووتر له‌ ئه‌ورووپا بۆ یه‌كه‌م جار قۆناغی ڕاوی تێپه‌ڕاند و هاته‌ قۆناغی كشتوكاڵه‌وه‌.

 

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كوردستان كه‌شێكی له‌باری بۆ سه‌وزبوونی گه‌نمی خۆڕسك هه‌بووه‌ ئاده‌میزاد نزیكه‌ی 10.000 ساڵ پێش له‌ كوردستاندا هاتووه‌ته‌ قۆناغی كشتوكاڵه‌وه‌. هه‌ندێ شوێنه‌وار و به‌تایبه‌ت چوار شوێنی گرنگی مێژینه‌یی كه‌ له‌ كوردستاندا دۆزراونه‌ته‌وه‌ ئه‌م ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنن:

 

1 ـ شانه‌ده‌ر له‌ نزیكی ڕه‌واندز. ته‌ور و به‌ردی تیژ، ئامێری پێش له‌ كشتوكاڵی تیا دۆزراوه‌ته‌وه‌.

 

2 ـ كه‌ریم شار له‌ نزیكی چه‌مچه‌ماڵ. قوڵنگی به‌ردین، ته‌ور و به‌ردی داتاشراو، ئامێری پێش له‌ كشتوكاڵ.

 

3 ـ مه‌لفات له‌ نێوان ڕێگه‌ی كه‌ركووك ـ هه‌ولێر. هه‌ندێ ئامێری له‌ به‌رد داتاشراو و داس دۆزراوه‌ته‌وه‌. لێره‌ ئه‌و ئامێرانه‌ ده‌ستپێكی قۆناغی كشتوكاڵ نیشان ده‌ده‌ن.

 

3 ـ چه‌رمۆ له‌ نزیكی چه‌مچه‌ماڵ له‌ باشووری كوردستاندا. دوانزه‌ قات شارستانییه‌ت دۆزراوه‌ته‌وه‌ بۆ نموونه‌: جامۆڵكه‌ی له‌ قوڕ برژاو، په‌یكه‌ری گڵیی گیانله‌به‌ران و سه‌ره‌تاییترین ئامێری چنین، ڕاده‌یه‌ك گه‌نم و جۆی ڕه‌ق بووه‌وه‌، ئێسقانی ئاژه‌ڵ كه‌ نیشانده‌ری ئاژه‌ڵداریی مرۆڤه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بووه‌، په‌یكه‌ری گڵینی ژنێكی دووگیان.

 به‌ پێی زانیاریی و ئاگاداریی شوێنه‌وارناسان گوندی چه‌رمۆ 6700 ساڵ پێش له‌ زایین ئاوا كراوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ كۆنترین گونده‌ كه‌ له‌ جیهاندا ئاوا كراوه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها شوێنه‌وارناسانی ئه‌مریكی و ئه‌ڵمانی و تورك له‌ ساڵی 1985دا له‌ ده‌وروبه‌ری ناوچه‌ی ئه‌رخه‌نی، له‌ دیاربه‌كر ماڵێكیان له‌ بنی زه‌وی دۆزییه‌وه‌ كه‌ 9000 ساڵ كۆنه‌.

 

 به‌مجۆره‌ به‌ڵگه‌كان پیشانده‌ری ئه‌وه‌ن كه‌ ئاده‌میزادی دێرین كوردستانی بۆ ژیان هه‌ڵبژاردووه‌ و له‌ كاتی سه‌رما و سۆڵه‌دا په‌نای بردووه‌ته‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی و له‌ وه‌رزه‌ له‌باره‌كاندا داوێنی چیا و ده‌شته‌كانی هه‌ڵبژاردووه‌ و هه‌ر له‌وێش فێری كشتوكاڵ بوو و ئاژه‌ڵداریی كرد و ئامێری له‌ به‌رد و ئێسقان و چێو به‌كار برد و له‌سه‌ر دیواری

 

 

ئه‌شكه‌وته‌كان نه‌خش و نیگاری كێشا و په‌یكه‌ری گڵینی ساز كرد و به‌ ئاگر برژاندی و به‌و جۆره‌ ده‌روازه‌ی شارستانییه‌تی بۆ مرۆڤ كرده‌وه‌ له‌م به‌شه‌ی جیهانه‌دا.

 

دانیشتووانی كۆنی كوردستان:

 له‌ هه‌زاره‌كانی چواره‌م و سێهه‌می پێش له‌ زاییندا خه‌ڵكانێك له‌ كوردستان ده‌ژیان كه‌ پێیان ده‌وترێ قه‌فقازییه‌كان یا ئاسیاییه‌كان و ئه‌مانه‌ بریتی بوون له‌ كۆمه‌ڵێ هۆز و تیره‌ی جۆربه‌جۆر وه‌كوو گۆتی، لۆلۆ، كاسی، نایری، میتانی، سۆباری و هتد. ئه‌مانه‌ زۆر جار له‌گه‌ڵ دانیشتوانی میسۆپۆتامی به‌ شه‌ڕ ده‌هاتن. له‌و شوێنه‌وار و پاشماوانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌می بابلییه‌كان به‌ده‌ست هاتووه‌ زۆر جار باسی ئه‌م هۆز و خه‌ڵكانه‌ هاتووه‌ و باسی شه‌ڕ و شووڕه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئه‌واندا كراوه‌.

 

 پاشتر له‌ ده‌وروبه‌ری هه‌زاره‌ی دووه‌می پێش له‌ زایین خه‌ڵكانێكی تر به‌ ناوی هیندوئورووپی یان ئاریایی كه‌ دانیشتووی باشووری قه‌فقاز و ده‌وروبه‌ری ده‌ریای ڕه‌ش بوون هاتنه‌ ناوچه‌كه‌. دوایی له‌و ئاریاییانه‌ خه‌ڵكانێكی نوێتر له‌ ناوچه‌كه‌دا سه‌ریان هه‌ڵدا به‌ ناوی ماد. به‌ سه‌رهه‌ڵدانی ماده‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا ته‌واوی خه‌ڵكانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌ ناو ئه‌واندا توانه‌وه‌. مه‌ڵبه‌ندی ماده‌كان له‌ باری جوگرافیای سیاییه‌وه‌ به‌ربڵاوییه‌كی گرنگی هه‌بوو كه‌ دوایی باسی لێوه‌ ده‌كرێ.

 

 

 

وشه‌ی كورد له‌ مێژوودا

 

 

نزیكه‌ی 2000 ساڵ پێش له‌ زایین ناوی كورد به‌ شێوه‌ی جۆربه‌جۆر له‌ لایه‌ن دراوسێكانیه‌وه‌ له‌ مێژوودا هاتووه‌. تۆزێ دواتریش له‌ ساڵانی 700 ـ 800ی پێش له‌ زاییندا باسی ماد یان میدییه‌كان كراوه‌.

 

له‌ 401ی پ. ز. به‌ به‌ڵگه‌وه‌ ناوی كاردۆخ، كاردۆ، كاردوك، كاردوخ و ... هتد هاتووه‌.

 

 

ناوه ندی ﮑۆﻤﻪگا ی ﮑوﺮﺪی ﻠﻪ ﺒﻪھﺎﺮی      2002     ﺪﺮۆﻓﻠﺎﺴ یﺮﺎﺸ ﻪﻠ ... . هﻮاﺮﺰﻪﻣاﺪ

 

 

 

 

 اﮔﻪﻳﺎﻨﺪﻨﻰناوه ندی

ﮑۆﻣﻪ ڵگای ﮑﻮﺮﺪی

ئیمپراتۆرییه‌كان

 ئیمپراتۆریی و ده‌وڵه‌ت و میرنشینییه‌ كوردییه‌كان

ئیمپراتۆریی ماد

 ده‌وڵه‌تی حه‌سنه‌وی

 ده‌وڵه‌تی شه‌دادی

 ده‌وڵه‌تی مه‌روانی

 ئیمپراتۆریی ئه‌یووبی

میرنشینیی ئه‌رده‌ڵان

 میرنشینیی بادینان

 میرنشینیی سۆران

 میرنشینیی بابان

 میرنشینیی هه‌كاری

 میرنشینیی بۆتان

 

 ڕاپه‌ڕینه‌كان

 

ڕاپه‌ڕینی گئۆماتای مادی

 ڕاپه‌ڕینی فرۆرتیشی مادی

 ڕاپه‌ڕینی چیترانی مادی

 شۆڕشی به‌درخانییه‌كان

ڕاپه‌ڕینی شێخ عوبه‌یدوڵا

 شۆڕشی حه‌مه‌پاشا

 ڕاپه‌ڕینی شێخ مه‌حموودی به‌رزنجی

 شۆڕشی سه‌ردار ڕه‌شی

 شۆڕشی قۆچگرییه‌كان (عومرانییه‌كان)

 ڕاپه‌ڕینی سماییل ئاغای سمكۆ

ڕاپه‌ڕینی شێخ سه‌عیدی پیران

 شۆڕشی ئاگری

 ڕاپه‌ڕینی ده‌رسیم

 كۆماری كورد له‌ مه‌هاباد

 شۆڕشی بارزانی

 

  په‌یمانه‌كان

 په‌یمانی قه‌سری شیرین

 په‌یمانی سیڤه‌ر

په‌یمانی لۆزان

  

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سه‌رچاوه‌كان:

1 ـ كورته‌ مێژووی كورد و كوردستان، ئاسۆ گه‌رمیانی و ئامه‌د تیگریس

2 ـ مێژووی ڕاپه‌ڕینی كورد، مامۆستا عه‌لائه‌دینی سه‌جادی.

3 ـ كورته‌ مێژووی بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی كورد، دوكتور سادقی شه‌ره‌فكه‌ندی، چاپی سوید.

4 ـ جنبش های كرد از دیرباز تا كنون، م. كاردۆخ، چاپی سوید.

5 ـ زبان شناسی كرد و تاریخ كردستان، بهزاد خوشحالی ـ چاپ فردوسی، همدان.

 

 

 

 

 

 

 

ئـیـمـپـراتـۆریـی مـاد

 پێشه‌كی

له‌ ئاخر و ئۆخری سه‌ده‌ی هه‌شته‌می پێش له‌ زایین هۆزێكی ئازای ئاریایی له‌ ڕیزه‌ چیاكانی زاگرۆس سه‌ری هه‌ڵدا و خه‌ڵكانی ئه‌و ده‌مه‌ی دانیشتووی زاگرۆس كه‌ بریتی بوون له‌ گۆتییه‌كان، لۆلۆییه‌كان، كاسییه‌كان، هۆرییه‌كان و هتد نه‌یانتوانیبوو به‌رگه‌یان بگرن و ئاخری له‌ ناوی ئه‌واندا توابوونه‌وه‌. ئه‌م خه‌ڵكه‌ نوێیه‌ "ماده‌كان" بوون (باپیره‌ی كوردانی ئه‌وڕۆكه‌) كه‌ پاشتر توانییان ئیمپراتۆرییه‌كی مه‌زن پێك بێنن.

 

ئاخۆ ماده‌كان كه‌ پاتشاكانیان بریتی بوون له‌:

 1ـ دیاكۆ (708 تا 655ی پ. ز.) 53 ساڵ ده‌سه‌ڵاتداری.
2ـ فرۆرتیش (655 تا 633ی پ. ز.) 22 ساڵ ده‌سه‌ڵاتداری.
3ـ هوخشته‌ر (633 تا 584ی پ. ز.) 49 ساڵ ده‌سه‌ڵاتداری.
4ـ ئاستیاگ (584 تا 550ی پ. ز.) 34 ساڵ ده‌سه‌ڵاتداری.
كێ بوون و له‌ كوێوه‌ هاتن؟ چییان كرد و چۆن له‌نێو چوون؟

هیندوئه‌ورووپی
نزیكه‌ی 6000 ـ 7000 ساڵ پێش له‌ ئێسته‌، خه‌ڵكێك له‌ ده‌شته‌كانی باكوور و ڕۆژئاوای ده‌ریای ڕه‌شدا ده‌ژیان و خاوه‌نی زمانێكی هاوبه‌ش بوون كه‌ پێیان ده‌وترێ هۆزه‌كانی ئاریایی یان هیندوئورووپی.  
ئه‌م خه‌ڵكه‌ به‌درێژایی زه‌مان گه‌لێ هۆز و تیره‌ی جۆربه‌جۆریان لێ كه‌وته‌وه‌ و دواتر ڕه‌نگه‌ به‌شوێن له‌وه‌ڕگه‌ و بژیوی باشترا كه‌وتنه‌ كۆچكردن به‌ملا و ئه‌ولای جیهانا.
هه‌ندێ له‌م هۆزانه‌ هه‌ڵكشان به‌ره‌و ڕۆژئاوا و پاش سه‌دان ساڵ شه‌ڕ و كێشمه‌كێش زۆربه‌ی ئه‌ورووپایان داگیر كرد. سویدی، ئه‌ڵمانی، یۆنانی، ئیتالی، پۆرتۆگالی و هتد پاشماوه‌ی ئه‌وانن.
هه‌ندێكی تر له‌و هۆزانه‌ به‌ره‌و ڕۆژهه‌ڵات كه‌وتنه‌ ڕێ و له‌ توركستانی ئیمڕۆی ڕووسیادا خۆیان گرته‌وه‌ و ماوه‌ی هه‌زار ساڵێك له‌وێ مانه‌وه‌ و له‌ پاشان كه‌وتنه‌وه‌ ڕێ و هه‌ندێكیان له‌ ده‌وروبه‌ری ڕیزه‌ چیاكانی زاگرۆس (كوردستانی ئه‌وڕۆكه‌)دا گیرسانه‌وه‌ و هه‌ندێكیشیان له‌ باشووری ئێرانی ئێستاكه‌دا نیشته‌جێ بوون. چینێكی تریشیان به‌سه‌ر هیمالیادا چوون به‌ره‌و هیندوستان و له‌ په‌نجاب گیرسانه‌وه‌.
له‌م خه‌ڵكانه‌ گه‌لێ هۆز و تیره‌ی نوێتر كه‌وته‌وه‌، له‌ به‌ره‌ی زاگرۆس ماد و له‌وانه‌ی باشووری ئێرانیش پارسه‌كان كه‌وتنه‌وه‌.

ئه‌م ئاڵوگۆڕ و كۆچكردنه‌ به‌م خێراییه‌ نه‌بووه‌ كه‌ لێره‌ باس كرا به‌ڵكوو پتر له‌ هه‌زاران ساڵی خایاندووه‌ و گه‌لێ قۆناغ و سه‌رده‌میان بڕیوه‌.
كه‌وابێ هیندوئه‌ورووپییه‌كان باپیره‌ی سویدی، ئه‌ڵمانی، ئینگلیزی، فه‌ره‌نسایی، كورد، هیندوستانی، ئه‌فغانی، فارس و گه‌لێ نه‌ته‌وه‌ی ترن كه‌ ئه‌وڕۆكه‌ بۆخۆیان خاوه‌نی وڵات و زێدی تایبه‌تی خۆیانن. زمانی هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ بنه‌ڕه‌تدا ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر زمانی هیندوئه‌ورووپییه‌كان، به‌ڵام ئه‌وڕۆكه‌ هه‌ر كامه‌یان خاوه‌نی زمانێكی تایبه‌تمه‌ندن. زمانی كوردیش بۆ خۆی زمانێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و بناوانی ده‌چێته‌وه‌ بۆ سه‌ر زمانی ئاریایی یان هیندوئورووپی.

 

دراوسێی ماده‌كان
  وه‌ك وتمان له‌ هیندوئه‌ورووپییه‌كان گه‌لێ هۆز و تیره‌ی تر كه‌وتنه‌وه‌، له‌ ئاخروئۆخری سه‌ده‌ی هه‌شته‌می پێش له‌ زاییندا ماده‌كان له‌ ناوچه‌ی چیای زاگرۆس و پارسه‌كانیش له‌ باشووری ئێرانی ئێستاكه‌دا سه‌ریان هه‌ڵدابوو. ئه‌مانه‌ به‌ شێوه‌ی خانخانی و ده‌ره‌به‌گایه‌تی ده‌ژیان و خاوه‌نی ده‌وڵه‌تێكی تایبه‌تی نه‌بوون.
له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌وانیشدا گه‌لێ خه‌ڵك و نه‌ته‌وه‌ و هۆزی تر هه‌بوون. بۆ نموونه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری ده‌ریاچه‌ی ورمێ خه‌ڵكێ به‌ ناوی سكاییه‌كان ده‌ژیان. تۆزێ له‌ ڕۆژئاواتر ئیمپراتۆرییه‌ك به‌ناوی ئیمپراتۆریی خالدییه‌كان هه‌بوو. له‌ ڕۆژئاوای ماده‌كاندا ئیمپراتۆرییه‌كی مه‌زن هه‌بوو به‌ ناوی ئیمپراتۆریی ئاشوورییه‌كان. پایته‌ختی ئه‌وان شاری نه‌ینه‌وا بوو كه‌ كه‌وتبووه‌ نێزیكی مووسڵی ئێستاكه‌وه‌.
ئه‌مانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا سامی بوون و له‌ ناوچه‌ی عه‌ره‌بستانه‌وه‌ هاتبوون و له‌وێ بۆخۆیان ئیمپراتۆرییه‌كی مه‌زنیان پێك نابوو. ئیمپراتۆریی ئاشوورییه‌كان زۆر به‌هێز و بێبه‌زه‌یی بوو و هه‌رده‌م بۆ په‌ره‌پێدانی مۆڵگه‌ی خۆی هێرشی ده‌برده‌ سه‌ر ده‌وروبه‌ره‌كانی و توانیی له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتداریی خۆیدا گه‌لێ ئیمپراتۆری و ده‌وڵه‌ت بڕووخێنێ و بیانخاته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆیه‌وه‌، بۆ نموونه‌ ئیمپراتۆریی هیتییه‌كانی ڕووخاند، فه‌له‌ستینی داگیر كرد، ئیمپراتۆریی هه‌زاران ساڵه‌ی عیلامییه‌كان كه‌ له‌ لای خوارووی ڕۆژهه‌ڵاتی ئێستاكه‌ی كوردستاندا بوو تێك دا. له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ هه‌تا چیای ده‌ماوه‌ند و كه‌ویری لووت كشان و به‌سه‌ر پارس و ماده‌كاندا زاڵ بوون. ئاشوورییه‌كان له‌ گه‌لێ نه‌ته‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ پیتاك و سه‌رانه‌یان به‌ زۆر وه‌رده‌گرت، ته‌نانه‌ت له‌ پارسه‌كان و ماده‌كانیش وه‌ریان ده‌گرت. ئیمپراتۆریی ئاشووری ده‌سه‌ڵاتێكی به‌هێز و مه‌ترسیدار بوو بۆ هه‌موو خه‌ڵكانی ناوچه‌كه‌.

به‌ڵام... دواتر له‌ نێو هۆزه‌ ئاریاییه‌كاندا تاكه‌ هۆزێك بۆ یه‌كه‌م جار سه‌ری هه‌ڵدا و بوو به‌ ئیمپراتۆرییه‌ك و دواتریش كه‌وته‌ گیانی ئمپراتۆریی دڕنده‌ی ئاشوور و ئه‌و ئیمپراتۆرییه‌ی له‌ ڕووپه‌ڕی مێژوودا بۆ هه‌میشه‌ سڕییه‌وه‌. ئه‌ویش ئیمپراتۆریی به‌هێزی ماده‌كان بوو، باپیره‌ی كوردانی ئه‌وڕۆكه‌.
ئیمپراتۆریی ماد، ئیمپراتۆرییه‌كه‌ كه‌ كوردان ده‌بێ هه‌میشه‌ به‌ شانازییه‌وه‌ یادی لێ بكه‌ن. ده‌بێ كۆڕ و كۆمه‌ڵی پسپۆڕ و تایبه‌تی ته‌رخان بكرێ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ئیمپراتۆرییه‌ مه‌زنه‌.
ﮑۆﻤﻪﻪیﮑﻮﺮﺪﻠﻪﺴﺎﻓۆﺮﺪ/  TYICOMMUN KURDISH ڕﻮﻧﺎﮐﺒﻳﺮﻳﻰﻮاﮔﻪﻳﺎﻧﺪﻦ

 دیاكۆ

ئاخۆ چۆن بوو ئه‌و ئیمپراتۆرییه‌ پێك هات؟

 وه‌ك وتمان ماده‌كان و پارسه‌كان كه‌ هه‌ردوكیان له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئاریایی بوون، له‌ ئاخروئۆخری سه‌ده‌ی هه‌شته‌می پێش له‌ زاییندا سه‌ریان هه‌ڵدابوو و به‌شێوه‌ی خانخانی و ده‌ره‌به‌گایه‌تی و پرشوبڵاو ده‌ژیان.
نزیكه‌ی 700 ساڵ پێش له‌ زایین له‌ نێو ماده‌كاندا كه‌سایه‌تییه‌ك ده‌ژیا كه‌ له‌ لای هه‌موو ماده‌كانه‌وه‌ ڕێزێكی تایبه‌تیی هه‌بوو، ئه‌و ناوی دیاكۆ بوو. دیاكۆ مرۆڤێكی به‌ئاوه‌ز، تێگه‌یشتوو و هه‌ڵكه‌وته‌ی گونده‌كه‌ی بوو كه‌ بڕوای وا بوو له‌ نێوان زوڵم و داددا خه‌باتێكی هه‌میشه‌یی و هه‌تاهه‌تایی هه‌یه‌.
خه‌ڵك كه‌ لێزانی و تێگه‌یشتوویی و دادوه‌ریی دیاكۆیان دیبوو بۆ چاره‌سه‌ركردنی گیروگرت و كێشه‌ و ئاژاوه‌كانیان هانایان ده‌برده‌ به‌ر ئه‌و.

دیاكۆ بوو به‌ خۆشه‌ویستی هه‌مووان و ناوبانگی داخست، وای لێ هات كه‌ له‌به‌ر دادگه‌ری و پیاوچاكییه‌كانی له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ داوای لێكرا كه‌ ببێ به‌ سه‌رۆك و پاتشایان. ئه‌ویش كه‌ بشێوی و به‌ربڵاوی و هه‌ته‌ران و ته‌ته‌رانی ناوچه‌كه‌ ئازاری ده‌دا، به‌ داخوازییه‌كه‌یان قاییل بوو و بڕیاری دا ماده‌كان له‌ ده‌وری یه‌ك كۆ كاته‌وه‌ و له‌وان نه‌ته‌وه‌یه‌كی یه‌كگرتوو و هاوبه‌ش پێك بێنێ.
یه‌كه‌م كارێ كه‌ كردی داوای له‌ خه‌ڵكه‌كه‌ كرد كه‌ واز له‌ ته‌رانشینی بێنن و له‌ ده‌وری یه‌كدا كۆ بنه‌وه‌ و فه‌رمانی دا كه‌ پایته‌ختێك چێ كه‌ن. ئه‌وه‌ بوو كه‌ شاری (ئیكباتان)یان ئاوا كرده‌وه‌. شاره‌كه‌ حه‌وت شووره‌ی بازنه‌ییی به‌ده‌وردا كێشرا بوو و هه‌ر شووره‌یه‌ك له‌وی تر به‌رزتر بوو و باره‌گای شا و خه‌زێنه‌كانی له‌ نێو ئاخرین شووره‌كه‌دا بوو. چێوه‌ی دیواره‌ ده‌ره‌كییه‌كانی زۆر له‌ دیواره‌كانی (ئاتێن) پایته‌ختی یۆنان ده‌چوو. ڕه‌نگه‌كانی ئه‌و شووره‌ حه‌وته‌وانانه‌ به‌ ڕیز بریتی بوون له‌ سپی، ڕه‌ش، ئه‌رخه‌وانی، شین و نارنجی. له‌ سه‌ربانی دوو شووره‌ دوایینه‌كه‌، یه‌كێكیان به‌ زیو و ئه‌وی دیكه‌شیان به‌ زێڕ داپۆشیبوو.
به‌ شاری ئیكباتان، هگمه‌تانه‌ش وتراوه‌ و ئه‌وڕۆكه‌ پێی ده‌ڵێن هه‌مه‌دان

و هێشتاش هه‌ر ماوه‌ و دراوسێی پارێزگای كرماشان ه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا و به‌ گوێره‌ی دابه‌شبوونه‌ جوگرافییه‌كانی وڵاتی ئێراندا بۆ خۆی پارێزگایه‌كی سه‌ربه‌خۆیه‌. دیاره‌ درێژایی زه‌مان هه‌موو شتێكی لێ سڕیوه‌ته‌وه‌ و بۆنوبه‌رامه‌ی ماده‌كانی لێ نایه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ پاش ماده‌كان ئه‌و شاره‌ هه‌میشه‌ له‌ده‌ستی ناحه‌زانی ماد بووه‌ و هه‌رچی شارستانیه‌تی ئه‌و شاره‌ بووبێ سڕیویانه‌ته‌وه‌ یان بۆ خۆیان بردوویانه‌.

* {به‌ڵام له‌ ڕێكه‌وتی 25 ـ 07 ـ 1999، ایرنا، ئاژانسی ده‌نگوباسی ئێرانی هه‌واڵێكی سه‌باره‌ت به‌ پایته‌ختی ماده‌كان له‌سه‌ر ئینته‌رنت بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ ده‌قی وه‌رگێڕاوه‌كه‌ی له‌ خواره‌وه‌ ده‌بینن:
عه‌مه‌لیاتی لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی ناسینه‌وه‌ی پایته‌ختی سه‌ره‌كیی "ماده‌كان" ده‌ستی پێكرد.
ده‌هه‌مین به‌شی توێژینه‌وه‌ی گردی "هگمه‌تانه‌" یه‌كێك له‌ گرنگترین گرده‌ مێژینه‌ییه‌كان له‌ پارێزگای "هه‌مه‌دان" به‌ مه‌به‌ستی ناسینه‌وه‌ی پایته‌ختی سه‌ره‌كیی ماده‌كان له‌ ڕۆژی یه‌كشه‌مه‌دا ده‌ستی پێكرد.
"موحه‌مه‌د ڕه‌حیمی سه‌ڕاف" سه‌رپه‌رشتی شانده‌ شوێنه‌وارناسه‌كه‌ی گردی هگمه‌تانه‌ وتی، ئه‌م شانده‌ له‌ ماوه‌ی 16 ساڵ و به‌ جێبه‌جێكردنی 9 به‌شی توێژینه‌وه‌ له‌ گردی هگمه‌تانه‌دا توانیی یه‌كێك له‌ كۆنترین شاره‌ مێژینه‌ییه‌كان له‌ سنوورگه‌ی 25 هیكتاریی ئه‌م گرده‌ مێژینه‌ییه‌ له‌ ژێر خاك و خۆڵ وه‌ده‌رخا.

ئه‌و وتی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی به‌ده‌ست هاتوون نیشانده‌ری هه‌بوونی شارێكن له‌ "هگمه‌تانه‌"دا كه‌ حكوومه‌تی تێدا كراوه‌ و دۆزینه‌وه‌ی سیسته‌می تایبه‌تمه‌ندی بیناسازی و میعماریی ئه‌و شاره‌ پیشانده‌ری بلیمه‌تیی بیناسازان، هونه‌رمه‌ندان، نه‌خشه‌كێشان و باقیی پسپۆڕانی ئه‌و شاره‌ن له‌ جیهانی مێژینه‌دا.

به‌گوێره‌ی وته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌م شانده‌ شوێنه‌وارناسه‌، هه‌بوونی له‌مپه‌ر و پته‌وگه‌ی سروشتی و به‌تایبه‌ت شووره‌یه‌كی ئه‌ستوور و قایم، باس له‌ نرخ و گرنگیی (سوق الجیشی)ی ئه‌م شاره‌ مه‌زنه‌ له‌ سه‌رده‌می مێژینه‌ و كه‌ونارا ده‌كا.

ناوبراو وتی، ڕێڕه‌و، شه‌قام و كۆڵانه‌كانی ئه‌م شاره‌ پایته‌خته‌، پاناییه‌كه‌ی 3 میتر و نیوه‌ و له‌ ڕاسته‌ی باكووری ڕۆژهه‌ڵات به‌ره‌و باشووری ڕۆژئاوا هه‌ڵكه‌وتووه‌ و هاوته‌ریبن و به‌ دوورییه‌كی 35 میتری له‌ یه‌كه‌وه‌ پێكهاتوون.

سه‌ڕاف درێژه‌ی دا، چه‌نده‌ها مۆر، په‌یكه‌ر، ده‌فری گڵین و شووشه‌یی، جۆره‌ها سكه‌ له‌ ده‌ورانی سلووكی هه‌تا ده‌ورانی ئیسلامی به‌شێكن له‌و ئاسه‌واره‌ به‌ده‌ستهاتووه‌ له‌م گرده‌ مێژینه‌دا و به‌ گوێره‌ی ئه‌و به‌ڵگه‌ و نیشانانه‌ی كه‌ به‌ده‌ست هاتوون وێده‌چێ ئه‌م شاره‌ كه‌وناراییه‌ پایته‌ختی سه‌ره‌كیی ماده‌كان بێ.

هه‌وڵ ده‌درێ كه‌ به‌ڵگه‌ی پێویست به‌ده‌ست بێنن كه‌ بتوانێ قسه‌ی مێژووزانان بسه‌لمێنێ كه‌ ده‌ڵێن ئه‌م شاره‌ مێژینه‌ییه‌ هی "دیاكۆ" پادشای ماده‌كانه‌.

هه‌روه‌ها كێشانی نه‌خشه‌ی شاره‌ مێژینه‌ییه‌كه‌ی گردی هگمه‌تانه‌، ڕێكخستن و چاكردنه‌وه‌ی مۆزه‌خانه‌ی كاتیی گردی هگمه‌تانه‌، سه‌رله‌نوێ چاكردنه‌وه‌ی شووره‌كه‌، ئاماده‌ كردنی كاتالۆگ له‌ ده‌رئه‌نجامی هه‌ڵكه‌ندنكارییه‌كانی شانده‌ شوێنه‌وارناسه‌كه‌، ئاماده‌كردنی نه‌خشه‌ی ته‌واوی گرده‌كه‌ و توێژه‌ هه‌ڵكه‌ندراوه‌كانی، به‌شێكن له‌ به‌رنامه‌كانی شانده‌ شوێنه‌وارناسه‌كه‌ له‌ به‌شی دواییی توێژینه‌وه‌كه‌دا}.

* * *

 ﮑۆﻣﻪﻪیﮑﻮﺮﺪ–وﻧﺎﮑﺒﻳﺮیﻮاﮔﻪﻴﺎﻨﺪﻦ...

 دیاكۆ پاتشایه‌كی دادگه‌ر بوو و توانیی له‌ ماوه‌ی ژیانیدا ته‌نانه‌ت پێش له‌ پارسه‌كانیش ده‌وڵه‌تێك بۆ ماده‌كان پێك بێنێ و ماده‌كان له‌ ده‌وری یه‌كدا كۆ كاته‌وه‌ و بوو به‌ دامه‌زرێنه‌ری ئیمپراتۆریی ماد كه‌ دواتر له‌ لایه‌ن كوڕه‌كانیه‌وه‌ به‌هێزتر و به‌ربڵاوتر بوو. دیاكۆ پاش 53 ساڵ ده‌سه‌ڵاتداری، له‌ ساڵی 655ی پێش زایین چرای ژیانی كوژرایه‌وه‌ و پاش ئه‌و، حكوومه‌ت كه‌وته‌ ده‌ستی كوڕه‌كه‌ی كه‌ ناوی فرورتیش بوو.

 

2ـ فرورتیش
فرورتیش پاش دیاكۆ ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست و بۆ ماوه‌ی 22 ساڵ له‌ نێوان ساڵانی 655 و 633 حوكمی گێڕا.
له‌ كاتی هاتنه‌ سه‌ر ته‌ختی فرورتیش، هۆزی سكایی كه‌ تیره‌یه‌كی شه‌ڕخڕ و جه‌نگاوه‌ر بوون له‌ ده‌وروبه‌ری گۆلی ورمێدا ده‌ژیان. پارسه‌كانیش له‌ باشوور ده‌ژیان. فرورتیش هه‌رده‌م هه‌وڵی ده‌دا كه‌ سنوورگه‌ی ئیمپراتۆریی ماد به‌ربڵاوتر بكا، ئه‌وه‌ بوو هێرشی برده‌ سه‌ر پارسه‌كان و مه‌ڵبه‌نده‌كه‌یانی خسته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی خۆی و قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئیمپراتۆریی مادی به‌رینتر كرد. به‌ڵام ئه‌و له‌ خولیای ئه‌وه‌دا بوو كه‌ هێرشیش به‌رێته‌ سه‌ر ئیمپراتۆریی ئاشوور و كۆتایی به‌ زۆڵم و سته‌می ئاسوورییه‌كان بێنێ و گه‌لێ نه‌ته‌وه‌ كه‌ ناچار بوون باج و پیتاك و سه‌رانه‌ به‌ ئاسوورییه‌كان بده‌ن له‌ ژێری ئه‌و بێدادییه‌دا ڕزگار بكات.
سوپایه‌كی گرانی كۆ كرده‌وه‌ و به‌ره‌و نه‌ینه‌وا پایته‌ختی ئاشووورییه‌كان كه‌وته‌ ڕێ. هه‌واڵ گه‌یشته‌ ئاشوورییه‌كان، ئه‌وان له‌ پێشه‌وه‌ به‌رپه‌رچی ماده‌كانیان دایه‌وه‌. سكاییه‌كانیش كه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری ده‌ریاچه‌ی ورمێدا ده‌ژیان و هاوپه‌یمانی ئاشوورییه‌كان بوون، سوپایه‌كی گرانیان له‌ پشته‌وه‌ خسته‌ڕێ بۆ هێرشبردنه‌ سه‌ر ماده‌كان و پشتیوانی له‌ ئاشوورییه‌كان. ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ گه‌لێ شه‌ڕی قورس و گران له‌و نێوه‌دا كرا. ماده‌كان كه‌وتبوونه‌ گه‌مارۆی سكاییه‌كان و ئاشوورییه‌كانه‌وه‌.
له‌ یه‌كێ له‌و شه‌ڕانه‌دا له‌ ساڵی 633ی پێش زایین فرورتیش كوژرا و ده‌وڵه‌تی ماد كز بوو و سكاییه‌كان كه‌ هه‌لیان به‌ له‌بار ده‌زانی كه‌وتنه‌ داگیركرتن و تاڵانكردنی مه‌ڵبه‌ندی ماده‌كان. ئه‌وان نزیكه‌ی 28 ساڵ هه‌ته‌ران و ته‌ته‌رانیان له‌ وڵاتی ماددا ده‌كرد و كه‌وتبوونه‌ كوشتوبڕی ماده‌كان.

 

3ـ هوخشته‌ر (سیاگزار)
پاش كوژرانی فرورتیش، كوڕه‌كه‌ی كه‌ ناوی هوخشته‌ر بوو ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست. دیاره‌ ئه‌و كێشه‌ی زۆری له‌گه‌ڵ سكاییه‌كان هه‌بوو. هوخشته‌ر پێشه‌وایه‌كی له‌بار و له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری وڵاتدا سه‌ركرده‌یه‌كی بێوێنه‌ بوو.
ئه‌و بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بتوانێ به‌ره‌نگاری سوپای دوژمن بێت، سوپایه‌كی ڕێكوپێكی كۆ كرده‌وه‌ و پسپۆڕانه‌ باری هێنان. سوپایه‌ك بریتی له‌ سواره‌ و پیاده‌. سواره‌كانیان شانیان له‌ شانی سواره‌كانی ئاشووری ده‌دا و پیاده‌كانیان له‌ تیرهاویشتن بێوێنه‌ بوون و به‌ تیروكه‌وان و نێزه‌ چه‌كدار بوون.
ﮐﯚﻤﻪﻪىﮐﻮﺮﺪﻠﻪﺴﺎﻟﻓﯚﺮﺪ.        
 له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ وڵاتی ماد جێگه‌یه‌كی له‌بار بۆ په‌روه‌رده‌ی ئه‌سپ بوو و ماده‌كان هه‌ر له‌ منداڵییه‌وه‌ شاره‌زای ئه‌سپسواری و تیرهاویشتن بوون، كاری هوخشته‌ر ئاسانتر ده‌بوو بۆ پێكهێنانی سواره‌یه‌كی خاوه‌ن ئه‌زموون و به‌زیپكوزاكوون. هوخشته‌ر توانیی جه‌نگاوه‌رانی ئازا و به‌جه‌رگی وا بار بێنێ كه‌ له‌ هیچ شتێ نه‌ده‌سڵه‌مین. هه‌ر به‌ یارمه‌تیی ئه‌و سوپا نه‌به‌زه‌ توانیی سكاییه‌كان كه‌ ده‌مێك بوو له‌ وڵاتی ماددا كه‌وتبوونه‌ تاڵان و كوشتوبڕ تێك بشكێنێ و له‌ وڵات وه‌ده‌ریان نێ. به‌وجۆره‌ تۆڵه‌ی باوكی و وڵاته‌ تاڵانكراوه‌كه‌ی مادی له‌ سكاییه‌كان كرده‌وه‌.

پاشانیش له‌گه‌ڵ (نه‌بوو پۆلاسار) پاتشای بابل كه‌ پێشتر به‌ یارمه‌تیی ماده‌كان سه‌ربه‌خۆیی خۆیان به‌ده‌ست هێنا بوو، یه‌كی گرت و به‌ سوپایه‌كی گرانه‌وه‌ هێرشی برده‌ سه‌ر ئاشوورییه‌كان و شاری نه‌ینه‌وای له‌ 612ی پێش له‌ زاییندا گرت كه‌ پایته‌ختی ئاشوورییه‌كان بوو.

 ساراكوس (سه‌نا خه‌ریب) كه‌ پاش مه‌رگی (ئاشوور به‌نیپال) ببووه‌ پاتشای وڵاتی ئاشوور، كه‌ دیی به‌رگه‌ی ماده‌كان ناگرێ ئاگرێكی گه‌وره‌ی هه‌ڵكرد و خۆی و خاووخێزانی خسته‌ ناو ئاگره‌كه‌ و به‌وجۆره‌ چرای ته‌مه‌نی هه‌زار ساڵه‌ی ئیمپراتۆریی ئاشوور كوژرایه‌وه‌.
له‌ سه‌رده‌می هوخشته‌ردا وڵاتی ماد گه‌لێك په‌ره‌ی سه‌ند.

 هوخشته‌ر به‌ تێگه‌یشتوویی و زاناییی خۆی خزمه‌تی گه‌وره‌ی به‌ ماده‌كان كرد. ئیمپراتۆریی ماد له‌ سه‌رده‌می هوخشته‌ردا زۆر بڵاو و به‌رین ببوه‌وه‌.

هوخشته‌ر له‌ ساڵی 584ی پێش زایین كۆچی دواییی كرد.



4ـ ئاستیاگ (ئه‌ژدیهاك)

پاش هوخشته‌ر، كوڕه‌كه‌ی كه‌ ناوی ئاستیاگ بوو ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست. ئه‌ویش نزیكه‌ی 34 ساڵ ده‌سه‌ڵاتداریی كرد. له‌ سه‌رده‌می ئه‌ودا وڵاتی ماد هێمن و كڕوكپ بوو. ئاستیاگ به‌ لاساییكردنه‌وه‌ی پاتشایانی ئاشووری باره‌گای دروست كرد و خه‌ڵكێكی زۆر تیای كه‌وتنه‌ كار كردن. ده‌ربارییه‌كان جلی ڕه‌نگاوڕه‌نگیان له‌به‌ر ده‌كرد و له‌ ڕێوڕه‌سم و بۆنه‌ تایبه‌تییه‌كاندا زنجیر و ملوانكه‌ی زێڕینیان ده‌كرده‌ مل.

ئاستیاگ كچێكی هه‌بوو به‌ ناوی ماندانا، ئه‌م كچه‌ درابوو به‌ مێرد به‌ یه‌كێ له‌ سه‌ركرده‌كانی پارس له‌ باشوور. ئه‌ویش دواجار كوڕێكی ده‌بێ كه‌ ناوی ده‌نێن كوورش. كاتێ كوورش گه‌وره‌ ده‌بێ خۆی به‌ پارسێكی ته‌واو ده‌زانێ و بڕیاریش ده‌دا كه‌ وڵاتی ماد داگیر بكات.


له‌ملاو ئه‌ولا سوپایه‌ك كۆ ده‌كاته‌وه‌ و به‌ سیاسه‌تیش خۆی له‌ بابلییه‌كان نێزیك ده‌كاته‌وه‌ و داوایان لێ ده‌كا كه‌ پێكه‌وه‌ هه‌ڵمه‌ت به‌رنه‌ سه‌ر ئیمپراتۆریی ماد. بابلییه‌كانیش كه‌ ده‌مێك بوو له‌ حه‌سره‌تی (هاران)دا بوون كه‌ ڕێگای هاتوچۆی نێوان سووریا و بابل بوو و له‌ژێر ده‌ستی ماده‌كاندا بوو، ده‌بن به‌ هاوپه‌یمانی پارسه‌كان و دوو قۆڵی هێرش ده‌به‌نه‌ سه‌ر وڵاتی ماد و پاش گه‌لێ شه‌ڕی قورس و گران، ئاستیاگ كه‌ زۆریش به‌ته‌مه‌ن بوو وپاتشا و سه‌ركرده‌ی سوپای ماد بوو، له‌ لایه‌ن پارسه‌كانه‌وه‌ به‌ دیلی ده‌گیرێ و چه‌مه‌سه‌ریی زۆر ده‌بینێ. به‌وجۆره‌ ده‌سه‌ڵاتداریی ماده‌كان ده‌كه‌وێته‌ ده‌ستی پارسه‌كان و كوورش ده‌توانێ حكوومه‌تی هه‌خامه‌نشییه‌كان بۆ یه‌كه‌مجار دامه‌زرێنێ.

به‌وجۆره‌ ئیمپراتۆریی ماد له‌ ساڵی 550ی پێش له‌ زاییندا ئه‌ستێره‌ی ده‌سه‌ڵاتی له‌ ترووسكه‌ ده‌كه‌وێ.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رده‌می ماده‌كان له‌م سه‌رده‌مه‌وه‌ زۆر دوور بووه‌، هه‌ندێ له‌ مێژووزانان له‌ سه‌ر چه‌ند به‌شێكی ساڵی ده‌سه‌ڵاتداریی ماده‌كان هه‌ندێ بیروڕای جیاوازیان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ هروودت مێژووزانی یۆنانی ئه‌و ساڵانه‌ وا ده‌خه‌مڵێنێ:

1ـ دیاكۆ، 727 تا 675ی پ. ز.
2ـ فرۆرتیش، 674 تا 653ی پ. ز.
3ـ سكاییه‌كان و ماد، 652 تا 625ی پ. ز.
4ـ هوخشته‌ر، 624 تا 585ی پ. ز.
5. ئاستیاگ، 584 تا 549ی پ. ز.

و دواجاریش ڕووخانی ده‌وڵه‌تی ماد له‌ ساڵی 550ی پێش له‌ زایین ده‌زانێ.



سنووری ئیمپراتۆریی ماد

سنووری ئیمپراتۆریی ماد له‌ باكووره‌وه‌ ده‌گه‌یشته‌ ڕووباری ئه‌ره‌س، له‌ باشووره‌وه‌ هه‌تا خووزستان، له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ هه‌تا به‌لخ و له‌ ڕۆژئاواشه‌وه‌ ده‌گه‌یشته‌ ڕووباری هالیس واته‌ ئه‌و چۆمه‌ی كه‌ ئه‌وڕۆكه‌ پێی ده‌ڵێن قزل ئیرماق. ئه‌م ناوچه‌ به‌ربڵاوه‌، به‌شێكی گرنگی ئاسیای بچووك و ده‌ڤه‌ره‌كانی ئازه‌ربایجان و كوردستان و هه‌مه‌دان و ئه‌راك و ڕه‌ی و دامغان و فارس و به‌لخ به‌شێك له‌ خووزستان و ته‌واوی مازنده‌رانی ده‌گرته‌وه‌.

 

 

 

 

 

ﮐﯚﻣﻪگا .  ﭙوﻳﺴﺗﻰ ﺒﻪ ھﺎﻮﮑﺎﺮى ھﻤووﻤﺎﻧﻪ.

 

 

Nexshey Mad

  وێنه‌كان:

 

جامی زێڕین به‌ نه‌خشی شێر

هی ماده‌كان، سه‌ده‌ی 6 ـ 7 پ.ز

 

 

جامی زێڕین له‌ سه‌ده‌ی حه‌وته‌می

پێش له‌ زایین، به‌ده‌ستهاتوو له‌

ئیكاباتان

 

 

 

په‌یكه‌ری به‌ردین، یه‌كێ له‌ سه‌ركرده‌كانی

ماد كه‌ بێچووه‌ شێرێكی له‌ ئامێز گرتوووه‌.

 

وێنه‌یه‌ك له‌ كوژرانی گئۆماتا و فه‌لاقه‌ی

ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی به‌ ده‌ستی داریۆشی یه‌كه‌م

كه‌ له‌سه‌ر دیواره‌كانی بێستووندا هه‌ڵكۆڵراوه

 

 

سه‌رچاوه‌ و ژێده‌ره‌كان:

1ـ سه‌رچاوه‌ی نه‌خشه‌: ماڵپه‌ڕی كاك سه‌ردار پشده‌ری

2ـ تاریخ ده‌ هزار ساله‌ ایران ـ جلد اول ـ چاپ دهم ـ تابستان 1378 ـ عه‌بدولعه‌زیم ره‌زایی.

3ـ تاریخ ماد ـ چاپ چهارم ـ سال 1377 ـ ا. م. دیاكونوف، ترجمه‌ كریم كشاورز.

4ـ تاریخ كرد و كردستان ـ چاپ اول ـ سال 1378 ـ سدیق سه‌فی زاده‌ (بۆره‌كه‌یی).

5ـ جنبش های كرد از دیرباز تاكنون ـ چاپ اول ـ سال 1993 ـ سوئد ـ م. كاردوخ، سه‌رچاوه‌ی هه‌ندێك له‌ باسه‌كه‌ و هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌ی وێنه‌كه‌ی دیاكۆ و باقیی وێنه‌كان، ئه‌م كتێبه‌ بووه‌.

6ـ مێژووی ڕاپه‌ڕینی كورد ـ عه‌لائه‌دین سه‌جادی ـ چاپی دووهه‌م ـ 1996 ـ سه‌قز.

7ـ ئینته‌رنت، ئیرنا، 25 ـ 07 ـ 1999.

 

 

*************************